Voor dit onderzoek naar spionageschool Zorgvliet vormen de verhoordossiers van Britse, Amerikaanse en Nederlandse inlichtingendiensten de belangrijkste bronnen, voor zover deze bewaard zijn gebleven en aan archieven zijn overgedragen. Maar deze dossiers hebben ook beperkingen. De opstellers van deze rapporten werkten onder hoge werkdruk, wat tot uiting komt in de vele slordigheden. Jaartallen en namen werden hier en daar verkeerd getypt, of het inktlint van de typmachine was zo droog dat delen van de tekst nauwelijks leesbaar zijn. Doorslagen op carbonpapier maakten sommige woorden moeilijk leesbaar, waardoor zij in latere rapportages soms onjuist werden overgenomen. Tijdstippen en gebeurtenissen werden soms door elkaar gehaald en staan daardoor foutief weergegeven. Een zorgvuldige bestudering van al deze bronnen is daarom noodzakelijk om de kans op onjuiste overnames en duiding zo klein mogelijk te houden.

Een nieuwe arrestatie in Italië

De Italiaanse agent die vanaf februari 1944 in Camp 020 werd verhoord, bleek deel uit te maken van een groep Italianen die eind 1943 op de school in Den Haag niet zozeer was opgeleid in spionage, maar vooral in sabotage. Een tweede lid van deze groep werd op 9 maart 1944 in Italië gearresteerd. Gekleed in een Brits uniform was hij met een roeiboot vanaf zee geland op het strand bij Anzio, het bruggenhoofd van het geallieerde leger dat daar op 22 januari was gevestigd en vanwaar de opmars naar Rome moest worden ingezet. Zijn voornaamste doel was het plegen van een bomaanslag op het hoofdkwartier van generaal Alexander, de bevelhebber van de geallieerde landstrijdkrachten in Italië.

Op basis van zijn eerste verhoren concludeerden medewerkers van de Amerikaanse militaire inlichtingen- en contraspionagedienst, het Counter Intelligence Corps (CIC), dat dit incident een amateuristisch opgezette actie van de Sicherheitsdienst in Rome was. De Italiaan werd niet overgebracht naar Camp 020 in Groot-Brittannië. Zijn intelligentie werd laag ingeschat, waardoor men aannam dat verdere ondervraging over de technische aspecten van zijn sabotageopleiding in Den Haag weinig nieuwe informatie zou opleveren.

Maar de gevangene praatte genoeg. De lijst met signalementen en namen van leerlingen en personeelsleden van de school in Den Haag kon worden verrijkt doordat hij niet alleen de schuilnamen van leerlingen uit zijn groep kende, maar ook hun werkelijke namen. Daarnaast verschafte hij waardevolle inlichtingen over de verdere plannen van de vijand. Zo waren er in Rome door de Sicherheitsdienst schuilplaatsen ingericht met sabotagemateriaal en zou een netwerk van fanatieke Italiaanse fascisten achterblijven om na de geallieerde inname van de stad aanslagen te plegen.

De jacht op saboteurs

Het werd een belangrijke taak van de geallieerde veiligheidsdiensten om nieuwe sabotageacties in het ingenomen gebied te voorkomen. Tijdens de opmars naar Rome moesten tienduizenden gevluchte burgers en overgelopen Italiaanse militairen gecontroleerd worden want onder hen konden zich saboteurs bevinden. Instructies uit maart 1944 schreven voor dat CIC- en Field Security-eenheden een aangehouden saboteur eerst kort moesten ondervragen. Bleek hij afkomstig te zijn van de ‘Scheveningen, Hague, sabotage school’, dan moest hij onmiddellijk worden doorgestuurd naar het Combined Services Detailed Interrogation Centre (CSDIC), een gespecialiseerd centrum voor gedetailleerde verhoren.

Een ondergronds netwerk van spionnen en saboteurs in Rome

Op 4 juni 1944 werd Rome door de geallieerden bevrijd. Onverwacht snel kwamen enkele op de school in Den Haag opgeleide saboteurs in het zicht van de inlichtingenofficieren van de CIC. Vervolgens werden op slimme wijze vallen gezet, waardoor het sabotagenetwerk van de Sicherheitsdienst in de stad kon worden opgerold voordat het tot actie kwam. Meer dan tien saboteurs werden gearresteerd en uit hun verhoorrapporten blijkt dat zij behoorden tot lichtingen die later in Den Haag waren getraind dan de groep waartoe de twee al in januari en maart gearresteerde Italianen behoorden. Nieuwe beschrijvingen van op te sporen leerlingen en personeelsleden van de school werden toegevoegd aan de oorspronkelijke signalementslijst van Camp 020 en de kennis over de opleiding werd vergroot.

Op basis van deze rapporten die in Italië door de CIC en het CSDIC werden opgemaakt kan ik de beschrijvingen van de sabotagetraining in Den Haag vergelijken met het eerdere rapport uit Camp 020. Het niveau van de sabotageopleiding was inmiddels aanzienlijk verbeterd. Daarnaast stelden de inlichtingenofficieren vast dat ook in andere Noord-Italiaanse steden sabotagenetwerken werden opgezet. Dat de Sicherheitsdienst ook in West-Europa, net als in Italië, achterblijvende inlichtingen- en sabotagenetwerken oprichtten die in de bevrijde gebieden actief werden, bleef voorlopig onbekend.

De dubbelspionne Helen ten Cate Brouwer

In de eerste dagen na de inname van de Italiaanse hoofdstad moesten onder grote tijdsdruk spionnen, collaborateurs en voormalige fascistische functionarissen in de stad opgespoord worden. De coördinerende inlichtingenstaf binnen de geallieerde commandostructuur van Rome was beperkt bemand, terwijl de CIC honderden zaken in behandeling had.

Te midden van die chaos op het gebied van contraspionage gaf op 6 juni een jonge vrouw zich aan bij de geallieerde autoriteiten van Rome. Haar naam was Helen ten Cate Brouwer en zij bleek een door een Duitse rechtsbank ter dood veroordeelde Nederlandse verzetsstrijdster te zijn die gratie was verleend in ruil voor indiensttreding van de Sicherheitsdienst.

Zij gaf toe onder dwang een opleiding in spionage en radiotelegrafie te hebben gevolgd op een locatie in Den Haag die zij aanduidde als ‘villa Zorgvliet’ aan de Scheveningseweg. Vanuit Nederland was zij naar Italië gestuurd waar zij door de Sicherheitsdienst verder voorbereid werd op een inzet als spionne. Wanneer de Duitsers Rome verlieten, zou zij achterblijven en inlichtingen aan de Duitsers doorzenden. Nu de Duitsers waren vertrokken bood zij aan dit werk uit te voeren in dienst van de geallieerden. De Nederlandse vrouw maakte indruk:

‘A self-assured, intelligent woman who appears to be sincere in her offer to work for the Allies.’

Helen Ten Cate Brouwer werd uitvoerig verhoord en bleek te beschikken over een uitgebreide kennis van de karakters, achtergronden en doelen van veel bevelhebbers binnen de Gestapo en de Sicherheitsdienst in Italië. Haar aanbod om ingezet te worden als dubbelspionne werd aanvaard en vanaf 20 juni hield zij onder geallieerde controle een zender in de lucht. Er ontstond een regelmatig radiocontact met haar voormalige Duitse leiding, maar haar Britse begeleiders van MI6 werden steeds wantrouwender. Uiteindelijk werd zij gearresteerd. Omdat zij als vluchtgevaarlijk werd beschouwd en belangrijke kennis over de geallieerde inlichtingendiensten en MI6-personen bezat, verdween zij in oktober 1944 voor de rest van de oorlog naar een vrouwengevangenis in Noord-Londen.

Inlichtingen over agenten en leiders van de Sicherheitsdienst

De dossiers van Ten Cate Brouwer vermelden veel namen en signalementen van agenten en inlichtingenofficieren van de Sicherheitsdienst die overeenkomen met de beschrijvingen van de leiders van de Sicherheitsdienst in de verhoorrapporten van de Italiaanse agenten. Deze officieren wierven grote aantallen Italianen en stuurden hen in groepen naar Den Haag voor een opleiding in spionage en sabotage. Na afloop van hun training keerden de agenten terug naar Rome, waar dezelfde officieren hun verdere inzet bepaalden. In de loop van 1944 en 1945 werden veel van deze inlichtingenofficieren in Italië gevangengenomen en door het CSDIC verhoord. De verhoorrapporten bevinden zich in Britse en Amerikaanse archieven en bevatten belangrijke details over de opdrachten die de saboteurs moesten uitvoeren.

Meerdere malen werd Ten Cate Brouwer in de Holloway-gevangenis in Londen ondervraagd door Britse en Nederlandse inlichtingenofficieren. Zij gaven haar aanvullende vragen over leerlingen en personeel van de Sicherheitsdienst op basis van eerdere verklaringen die zij in Italië had afgelegd over de spionageschool in Den Haag. Een gearresteerde Nederlandse agent die in dezelfde vroege fase van de school was opgeleid als Ten Cate Brouwer werd tussen half september en begin november 1944 in Camp 020 verhoord. Toen haar een foto van hem werd getoond, herkende zij hem als een medecursist met de naam ‘Piet’, al wist zij verder niets over hem.

Een Nederlandse geheimagent uit Calais

Parijs, eind augustus 1944. Tijdens de bevrijding van de Franse hoofdstad werden enkele radiotelegrafisten en saboteurs gearresteerd. Zij bleken opgeleid te zijn op de geheimzinnige school van de Sicherheitsdienst in Den Haag en maakten deel uit van een spionage- en sabotagenetwerk dat, net als in Rome en andere Italiaanse gebieden, door de Sicherheitsdienst verspreid over Franse steden was achtergelaten. De leden van dit zogenaamde Invasionsnetz hadden de opdracht gekregen om, nadat deze steden door de geallieerden waren ingenomen, via radiozenders inlichtingen door te geven en bomaanslagen te plegen.

10 september, in de omgeving van Calais. Een Nederlander met de naam Pieter Hulsman meldde zich bij een Canadese legereenheid. Hij wilde een officier van de inlichtingensectie spreken, omdat hij belangrijke informatie had. Hij beschikte over een geheime radioverbinding met de Duitse inlichtingendienst en met zijn hulp, zo verklaarde Hulsman, zouden de geallieerden misleidende berichten naar de Duitsers kunnen zenden. Samen met een medewerker van de geallieerde inlichtingendienst wilde hij direct terugreizen naar zijn huis in het pas bevrijde Calais. Maar het zou heel anders met ‘Piet’ aflopen.

Pieter Hulsman bleek als Duitse agent te zijn opgeleid aan de spionageschool in Den Haag. Hij was een gearresteerde verzetsman die ter dood was veroordeeld, maar gratie had gekregen op voorwaarde dat hij onder Duitse dwang als spion zou gaan werken. Zijn verhaal vertoonde grote overeenkomsten met dat van andere in Italië en Frankrijk gearresteerde spionnen en saboteurs die zich bij de geallieerde inlichtingendiensten hadden gemeld. Ook zij vertelden dergelijke verhalen, alsof zij deze op instructie van hun Duitse opdrachtgevers hadden ingestudeerd. Daardoor ontstond vanaf het eerste moment dat Hulsman zich bij de geallieerden meldde een begrijpelijke argwaan.

Hulsman werd gearresteerd en gaf tijdens zijn verhoren veel informatie over zijn inzet als agent en over zijn opleiding in Den Haag. Het sabotagenetwerk waartoe hij behoorde, bleek op dezelfde wijze te zijn opgebouwd als de Invasionsnetze die de Sicherheitsdienst in Frankrijk en Italië had voorbereid. Volgens Hulsman was ook in Noord-Frankrijk en België een ondergronds netwerk ingericht. Hij verraadde enkele Belgische leden van dit netwerk en wees de plaats aan waar in de tuin van zijn huis in Calais kisten met explosieven en ander sabotagemateriaal waren begraven. In zijn woning werden codeerinstructies, een codeerschijf en radiozendapparatuur aangetroffen.

Na zijn ondervraging in een speciaal ondervragingscentrum op een geheime locatie ‘ergens op het Europese vasteland’ werd Hulsman over het Kanaal gevlogen en overgebracht naar Camp 020.

Hoe werd een spion een dubbelspion?

In Camp 020 werd Hulsman opnieuw uitvoerig ondervraagd over zijn achtergrond, zijn verleden en de wijze hoe hij op de spionageschool terecht was gekomen. De nabijgelegen Londense hoofdkwartieren van de Britse inlichtingendiensten beschikten over uitgebreide archieven, waardoor verschillende onderdelen van zijn verhaal konden worden geverifieerd.

Bij de Britse inlichtingendiensten waren plannen ontstaan om na D-Day uit de naar verwachting honderden opgepakte Duitse spionnen personen te werven om als dubbelspion te worden ingezet. Daarom werden in Camp 020 gearresteerde geheimagenten zorgvuldig beoordeeld op hun geschiktheid, voordat zij werden voorgedragen aan de commissie die de eindbeslissing nam.

Niet iedere agent was geschikt voor dergelijk werk, ook al boden sommigen hun diensten maar al te graag aan, verleid door het vooruitzicht op genade. De selectieprocedure vereiste dat een agent aan verschillende voorwaarden voldeed. Zoals commandant Stevens van Camp 020 later verklaarde over het omdraaien van agenten, moest ‘het hele verhaal eruit zijn’ en moest de man betrouwbaar genoeg lijken om instructies te kunnen uitvoeren. Er moest worden vastgesteld of de agent gevoelig was voor geld of ideologisch toch een overtuigde nazi was gebleven. Ook moest eventuele druk of bedreiging vanuit de vijandelijke organisatie waarvoor de agent had gewerkt niet langer reëel zijn.

Daarnaast speelden andere overwegingen een rol. Een te groot ego van de gevangene wekte twijfel over de vraag of hij zich wel aan zijn opdrachten zou houden. Hulsman kwam over als een zeer zelfingenomen figuur en zijn verhaal, vergeleken met zijn verklaringen uit eerdere verhoorrapporten, haperde volgens zijn ondervragers nog steeds hier en daar. Ook na uitgebreide verhoren werd hij als onbetrouwbaar beoordeeld en daarom niet ingezet als dubbelspion tegen de Duitsers.

Discarded

Vanaf oktober 1944 werden in Camp 020 meerdere in Frankrijk en België gearresteerde agenten geplaatst die waren opgeleid in een periode waarin de school in Den Haag inmiddels volledig operationeel was. De agenten Pieter Hulsman en Helen ten Cate Brouwer werden in een eerdere periode tussen mei en oktober 1943 op de spionageschool opgeleid. In die tijd bevond de school zich nog in een beginfase. Veel van de kennis van de twee Nederlandse agenten was daardoor niet meer actueel. Voor de geallieerde inlichtingendiensten waren zij dan ook niet meer bruikbaar. Hulsman werd begin november voor verdere internering teruggestuurd naar het Europese vasteland.

Ook van een Belgische agent, die aan de school in Den Haag was opgeleid en in dezelfde periode als Hulsman in Camp 020 werd ondervraagd, werd vastgesteld dat hij ongeschikt was voor inzet als dubbelspion. In zijn dossier staat de aantekening ‘not considered XX useful work’, waarbij XX verwijst naar het Double Cross System: de codenaam van het Britse programma waarbij vijandelijke agenten werden omgedraaid en als dubbelspion werden ingezet.

Nieuwe verrassingen

Tot in het voorjaar van 1945 werden gearresteerde agenten, opgeleid op de spionage- en sabotageschool Zorgvliet, in Camp 020 geplaatst. Zij konden niet alleen informatie verschaffen over de meest recente activiteiten op de school in Den Haag, maar ook over de groepen leerlingen die afkomstig waren uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Ook daar waren vanaf oktober 1944 agenten gearresteerd die op de spionageschool in Den Haag waren getraind.

Daarnaast konden enkele gevangenen inlichtingen verstrekken over Amerikanen of Engelssprekende Duitsers die zich in ’Seehof’ (de naam die de geallieerde inlichtingendiensten inmiddels voor de school gebruikten) voorbereidden op operaties in de Verenigde Staten. Toen was nog niet bekend dat twee van deze ‘Amerika-Duitsers’ in november per onderzeeboot de Atlantische Oceaan waren overgestoken en Kerstmis in New York vierden. Een van hen, Erich Gimpel, publiceerde na de oorlog zijn memoires onder de titel Spion für Deutschland (München, 1956). De Amerikaanse en Britse dossiers over deze Duitse spionage-operatie, die betrouwbaarder lijken dan het boek van Gimpel, bieden een interessant verhaal dat toegevoegd is aan mijn boek over spionageschool Zorgvliet.

Vlak voor de kerstdagen van 1944 werd in Camp 020 opnieuw een gearresteerde agent geplaatst die afkomstig was van de school in Den Haag. Deze Belg uit Antwerpen lijkt volgens zijn verhoorrapporten een grotere leugenaar dan Hulsman te zijn geweest, en nog veel brutaler ook. Misschien was het juist vanwege de overtuiging van zichzelf en zijn leugens dat hij in februari 1945, na uitgebreide ondervraging en voorbereiding, als dubbelspion achter de frontlinies in Nederland werd ingezet. Het verhaal over deze agent is niet alleen enorm contrastrijk, maar hier en daar ook bijzonder grappig.

Deze Belg was, voor zover uit de Britse persoonsdossiers kan worden opgemaakt, van de in totaal elf Zorgvliet-agenten die in Camp 020 voor gespecialiseerde ondervraging terechtkwamen, de enige van wie met zekerheid vaststaat dat hij als dubbelspion werd ingezet. Daarnaast werden Ten Cate Brouwer en minstens drie andere Zorgvliet-agenten nadat zij in geallieerde handen waren gevallen als dubbelspion ingezet, zonder eerst in Camp 020 te zijn geïnterneerd.

Deel 4: De school bestond 16 maanden, onderzoek ernaar leek eindeloos