In de afgelopen tachtig jaar verschenen zo nu en dan berichten over een nazi-spionageschool die tijdens de Tweede Wereldoorlog verborgen zat in het Catshuis, sinds 1963 de ambtswoning van de Nederlandse minister-president.
Op 12 februari 1946 kopte de krant De Waarheid: ‘Den Haag was centrum Duitse spionagedienst. Sabotage op grote schaal voorbereid’. Een fragment uit het eronder volgende spannende verhaal: ‘In het voorjaar 1943 werd de oude buitenplaats van Jacob Cats in het park Zorgvliet in Den Haag in beslag genomen. Een bordje werd aan de deur gespijkerd waarop stond: “Stelle der Kriminal-Abteilung des Sicherheitsdienstes”. Achter deze nietszeggende naam ging een internationaal centrum schuil tot het opleiden van saboteurs, geheime agenten en bedrijfsspionnen.’
Op Delpher, het online archief van gedigitaliseerde kranten, boeken en tijdschriften, is meer te vinden over de spionageopleiding van de Sicherheitsdienst in Den Haag. Het tijdschrift De Prinsestad bevat in de uitgave van 2 oktober 1948 een artikel over de periode tijdens de oorlog, waarin ‘het park “Sorghvliet”, eens de woonstee van Vader Cats, omgeven door eeuwenoude bomen en een hoge muur, uitermate geschikt leek om een geheime school voor spionage en sabotage te herbergen. Van nu af aan stond “Sorghvliet” bij ingewijden bekend als “Sonderkommando sechs” of “Agentenschule West”.’
In de Haagsche Courant verscheen op 11 december 1961 een artikel waarin staat dat het Catshuis tijdens de oorlog onderdak bood aan ‘Spionage-Schule-West’. Het stuk is gebaseerd op het in 1953 gepubliceerde boekje Het Catshuis ‘Sorghvliet’ 300 jaar. De auteur van dit boekje was Adriaan Goekoop jr. en het Catshuis, of Huis Sorghvliet zoals het vroeger ook genoemd werd, was met het erbij behorende park Sorghvliet jarenlang in bezit geweest van de familie Goekoop. In zijn publicatie schrijft Goekoop dat het Catshuis tijdens de oorlog eerst dienstdeed als Duitse spionageschool en daarna, in opdracht van de Duitsers, werd dichtgemetseld, zodat het huis de rest van de oorlog niet meer toegankelijk was. ‘Gelukkig hoorde men nu niet meer de spijkerlaarzen van de Wehrmacht, de Waffen-SS en de leerlingen van de “Spionageschule West”, die een tijdlang in het huis gevestigd was geweest.’
Leestijd: 10 minuten
Was het Catshuis tijdens de oorlog een nazi-spionageschool?
Geheime dossiers van inlichtingendiensten
In 1944 werden in een speciaal ondervragingscentrum in een buitenwijk van Londen enkele vijandelijke geheim agenten verhoord over hun training op een school van de Sicherheitsdienst in Den Haag. Op basis van deze verhoren werden plattegrondjes van het schoolterrein getekend, die samen met beschrijvingen van de opleiding in hun Personal Files werden bewaard. Deze dossiers van de Britse militaire inlichtingendienst werden jaren geleden overgedragen aan The National Archives in Kew, die een groot deel van deze Personal Files inmiddels online heeft geplaatst. Niet alle PF-dossiers van op de spionageschool getrainde agenten zijn echter gedigitaliseerd, waardoor ik meerdere keren The National Archives heb bezocht.
Eén van de agenten verklaarde dat ‘Huis Zorgvliet’ de naam van de school was. Op zijn plattegrondjes gaf hij het schoolterrein de naam ‘Sorghvliet’, het tussen Den Haag en Scheveningen gelegen park Zorgvliet. Het bij dit park behorende Catshuis tekende hij ook in, maar hij plaatste het huis buiten de begrenzing van het schoolterrein. In de bijbehorende legenda werd dit huis omschreven als: ‘Sorghvliet, the home of Jacob Catz in the 17th Century’. Op alle andere plattegrondjes die in Britse dossiers van ‘Zorgvliet-agenten’ zijn te vinden, staat het Catshuis nergens ingetekend. De gedetailleerde kaartjes vermelden wel allerlei andere kleine gebouwen in het park en geven een aantal huizen naast het park weer, maar niet aan de zijde waar het Catshuis staat. Een van deze huizen werd soms aangeduid als hoofdkwartier van de spionageschool. Er werden bovendien schetsen gemaakt van de indeling van dit hoofdkwartier. Hier valt direct op dat de tekeningen geen enkele gelijkenis vertonen met de symmetrische vorm van het Catshuis met zijn twee kleine zijvleugels.
Ook in het Nationaal Archief in Den Haag is veel informatie te vinden over de spionageschool, in dossiers afkomstig van de Nederlandse inlichtingendienst. Een dikke map met het stempel ‘geheim’ bevat uitgebreide gegevens over leerlingen en personeelsleden van de Duitse spionageschool, verzameld na de oorlog. Aan deze stapel documenten is een plattegrond toegevoegd met daarop alle gebouwen in en naast park Zorgvliet die tot het schoolterrein behoorden. Het Catshuis staat bovenaan de kaart aangegeven, buiten het schoolterrein, en is gemarkeerd als ‘ontruimd’. Medewerkers van de inlichtingendienst deden langdurig onderzoek naar de Duitse spionageopleiding en concludeerden dat de school zich in het park en enkele aangrenzende villa’s bevond, maar niet in het Catshuis.
Eén van de agenten verklaarde dat ‘Huis Zorgvliet’ de naam van de school was. Op zijn plattegrondjes gaf hij het schoolterrein de naam ‘Sorghvliet’, het tussen Den Haag en Scheveningen gelegen park Zorgvliet. Het bij dit park behorende Catshuis tekende hij ook in, maar hij plaatste het huis buiten de begrenzing van het schoolterrein. In de bijbehorende legenda werd dit huis omschreven als: ‘Sorghvliet, the home of Jacob Catz in the 17th Century’. Op alle andere plattegrondjes die in Britse dossiers van ‘Zorgvliet-agenten’ zijn te vinden, staat het Catshuis nergens ingetekend. De gedetailleerde kaartjes vermelden wel allerlei andere kleine gebouwen in het park en geven een aantal huizen naast het park weer, maar niet aan de zijde waar het Catshuis staat. Een van deze huizen werd soms aangeduid als hoofdkwartier van de spionageschool. Er werden bovendien schetsen gemaakt van de indeling van dit hoofdkwartier. Hier valt direct op dat de tekeningen geen enkele gelijkenis vertonen met de symmetrische vorm van het Catshuis met zijn twee kleine zijvleugels.
Ook in het Nationaal Archief in Den Haag is veel informatie te vinden over de spionageschool, in dossiers afkomstig van de Nederlandse inlichtingendienst. Een dikke map met het stempel ‘geheim’ bevat uitgebreide gegevens over leerlingen en personeelsleden van de Duitse spionageschool, verzameld na de oorlog. Aan deze stapel documenten is een plattegrond toegevoegd met daarop alle gebouwen in en naast park Zorgvliet die tot het schoolterrein behoorden. Het Catshuis staat bovenaan de kaart aangegeven, buiten het schoolterrein, en is gemarkeerd als ‘ontruimd’. Medewerkers van de inlichtingendienst deden langdurig onderzoek naar de Duitse spionageopleiding en concludeerden dat de school zich in het park en enkele aangrenzende villa’s bevond, maar niet in het Catshuis.
Staat van het Catshuis tijdens de oorlog
Was het beroemde Catshuis in Den Haag tijdens de oorlog wel of geen nazi-spionageschool? Deze vraag kan beantwoord worden door te onderzoeken in welke staat het Catshuis verkeerde in de oorlogsjaren.
In het Haags Gemeentearchief bevindt zich een omvangrijk archief van Adriaan Goekoop jr., waarin veel documenten over het Catshuis zijn opgenomen, afkomstig uit de periode vóór, tijdens en na de oorlog. Uit de correspondentie van Goekoop blijkt dat het Catshuis tien jaar lang onbewoond was en praktisch niet werd onderhouden. Vanaf juni 1940 werden het Catshuis en het bijbehorende park Zorgvliet, al dan niet vrijwillig, in bruikleen afgestaan aan een onderdeel van de Wehrmacht, waarvoor de familie overigens een ruime financiële vergoeding ontving. In november 1942 moest dit Wehrmacht-onderdeel vertrekken vanwege de aanleg van de Atlantikwall.
Het Catshuis, of perceel ‘Sorghvliet’ met het toenmalige adres Scheveningseweg 24, lag met een deel van het park op een strook grond waar een ‘schootsveld’ moest worden gecreëerd: een open ruimte, vóór de defensieve geschutbunkers, tankgracht en de betonnen muur van de inwaartse verdedigingslinie van de Atlantikwall. De afscheidingsmuur langs de noordwestelijke hoek van park Zorgvliet werd afgebroken, alle bomen in die hoek van het park werden gerooid en ook de begroeiing rondom het Catshuis verdween. Eind 1942, begin 1943 was zelfs sprake van afbraak van het Catshuis. Dat werd uiteindelijk voorkomen, op voorwaarde dat deuren en ramen zouden worden dichtgemetseld. De Inspecteur Kunstbescherming bepaalde dat de monumentale ramen en deuren beschermd moesten worden en ‘om het huis werden blinde muren gemetseld nadat het gebruikt was als onderdak voor de op het terrein en omgeving werkende arbeiders, die het niet ontzagen aan het Catshuis en de inrichting daarvan, door vernieling en diefstal zware schade toe te brengen.’
Het Goekoop-archief bevat diverse notarieel vastgelegde schaderapporten uit de periode 1941 – 1945, waarin de toestand van het Catshuis uitvoerig is beschreven. Een verslag uit maart 1943 vermeldt: ‘In bijna alle kamers waren de ruiten gebroken, was het meeste koperwerk zoals deurkrukken verdwenen en ontbraken de schakelaars voor het elektrisch licht. Verder was het huis zeer vuil en verwaarloosd.’ Een naoorlogs verslag beschrijft het Catshuis in mei 1945 als volgt: ‘Vrijwel alle leidingen, als duinwater, gas en elektriciteit onbruikbaar geworden.’ Veel riool-, water-, gas- en elektriciteitsleidingen waren door de Duitsers verlegd en aangesloten op de barakken en andere gebouwen die zij binnen de muren van het park hadden opgetrokken.
In het Haags Gemeentearchief bevindt zich een omvangrijk archief van Adriaan Goekoop jr., waarin veel documenten over het Catshuis zijn opgenomen, afkomstig uit de periode vóór, tijdens en na de oorlog. Uit de correspondentie van Goekoop blijkt dat het Catshuis tien jaar lang onbewoond was en praktisch niet werd onderhouden. Vanaf juni 1940 werden het Catshuis en het bijbehorende park Zorgvliet, al dan niet vrijwillig, in bruikleen afgestaan aan een onderdeel van de Wehrmacht, waarvoor de familie overigens een ruime financiële vergoeding ontving. In november 1942 moest dit Wehrmacht-onderdeel vertrekken vanwege de aanleg van de Atlantikwall.
Het Catshuis, of perceel ‘Sorghvliet’ met het toenmalige adres Scheveningseweg 24, lag met een deel van het park op een strook grond waar een ‘schootsveld’ moest worden gecreëerd: een open ruimte, vóór de defensieve geschutbunkers, tankgracht en de betonnen muur van de inwaartse verdedigingslinie van de Atlantikwall. De afscheidingsmuur langs de noordwestelijke hoek van park Zorgvliet werd afgebroken, alle bomen in die hoek van het park werden gerooid en ook de begroeiing rondom het Catshuis verdween. Eind 1942, begin 1943 was zelfs sprake van afbraak van het Catshuis. Dat werd uiteindelijk voorkomen, op voorwaarde dat deuren en ramen zouden worden dichtgemetseld. De Inspecteur Kunstbescherming bepaalde dat de monumentale ramen en deuren beschermd moesten worden en ‘om het huis werden blinde muren gemetseld nadat het gebruikt was als onderdak voor de op het terrein en omgeving werkende arbeiders, die het niet ontzagen aan het Catshuis en de inrichting daarvan, door vernieling en diefstal zware schade toe te brengen.’
Het Goekoop-archief bevat diverse notarieel vastgelegde schaderapporten uit de periode 1941 – 1945, waarin de toestand van het Catshuis uitvoerig is beschreven. Een verslag uit maart 1943 vermeldt: ‘In bijna alle kamers waren de ruiten gebroken, was het meeste koperwerk zoals deurkrukken verdwenen en ontbraken de schakelaars voor het elektrisch licht. Verder was het huis zeer vuil en verwaarloosd.’ Een naoorlogs verslag beschrijft het Catshuis in mei 1945 als volgt: ‘Vrijwel alle leidingen, als duinwater, gas en elektriciteit onbruikbaar geworden.’ Veel riool-, water-, gas- en elektriciteitsleidingen waren door de Duitsers verlegd en aangesloten op de barakken en andere gebouwen die zij binnen de muren van het park hadden opgetrokken.
Foto’s van het Catshuis uit de oorlogsjaren
Waar zou het Catshuis, in de hierboven beschreven staat, door de spionageschool voor gebruikt kunnen zijn? Beslist niet als onderkomen voor de leiding en docenten van de school, zoals wordt gesuggereerd in het artikel ‘Agentenschule West - Spionnenschool in het Catshuis’, dat in het voorjaar van 2023 verscheen in het tijdschrift Haagse Historie. Het verwaarloosde, dichtgemetselde Catshuis, zonder elektriciteit, gas en water, zou zéker de meest geschikte plek zijn geweest voor deze gewetenloze officieren en instructeurs van de Sicherheitsdienst. Uit verhoorverslagen in de archieven blijkt dat deze heren woonden in een rij chique huizen tegenover het park, of verbleven in hotels in de Haagse binnenstad.
In hetzelfde artikel staat een foto van een kamer in het Catshuis met Duitse teksten en militaire symbolen op de muren. Hierdoor kunnen lezers gaan denken dat de kamers van het Catshuis als instructie- of woonruimtes van de nazi-spionnenschool dienden. De foto is echter gemaakt in 1941, toen de spionageschool nog niet bestond. De opname maakt deel uit van een serie foto’s die in opdracht van Goekoop werden gemaakt als bewijs voor de schaderapportages voor de verzekeringsmaatschappij. De schade was ontstaan in periode dat het Catshuis, vanaf juni 1940, in gebruik was bij een Duits legeronderdeel. Enkele kamers dienden toen als recreatieruimte, met vernielingen tot gevolg. Zo werd de oude, versleten wandbespanning van de muren getrokken en werden de wanden daarna voorzien van muurschilderingen.
Deze foto’s zijn te bekijken in het online-beeldarchief van het Haags Gemeentearchief. Daar is ook een andere foto te vinden die wél uit de periode stamt waarin de spionageschool actief was, maar die in het tijdschrift niet werd afgedrukt. De foto, genomen in november 1943, is van een afstand gemaakt, maar laat duidelijk zien dat er langs de begane grond van het Catshuis een muur stond. Inmiddels is tussen mij en de auteur van het Haagse Historie-artikel een waardevol contact ontstaan. In de zomer van 2024 maakten we samen een wandeling langs park Zorgvliet, het Catshuis en de naastgelegen Adriaan Goekooplaan, waar de rij huizen staat die te zien is op de plattegrondjes uit de archieven. Met mijn bevindingen heb ik hem kunnen overtuigen dat het Catshuis door de spionageschool nergens voor werd gebruikt.
In hetzelfde artikel staat een foto van een kamer in het Catshuis met Duitse teksten en militaire symbolen op de muren. Hierdoor kunnen lezers gaan denken dat de kamers van het Catshuis als instructie- of woonruimtes van de nazi-spionnenschool dienden. De foto is echter gemaakt in 1941, toen de spionageschool nog niet bestond. De opname maakt deel uit van een serie foto’s die in opdracht van Goekoop werden gemaakt als bewijs voor de schaderapportages voor de verzekeringsmaatschappij. De schade was ontstaan in periode dat het Catshuis, vanaf juni 1940, in gebruik was bij een Duits legeronderdeel. Enkele kamers dienden toen als recreatieruimte, met vernielingen tot gevolg. Zo werd de oude, versleten wandbespanning van de muren getrokken en werden de wanden daarna voorzien van muurschilderingen.
Deze foto’s zijn te bekijken in het online-beeldarchief van het Haags Gemeentearchief. Daar is ook een andere foto te vinden die wél uit de periode stamt waarin de spionageschool actief was, maar die in het tijdschrift niet werd afgedrukt. De foto, genomen in november 1943, is van een afstand gemaakt, maar laat duidelijk zien dat er langs de begane grond van het Catshuis een muur stond. Inmiddels is tussen mij en de auteur van het Haagse Historie-artikel een waardevol contact ontstaan. In de zomer van 2024 maakten we samen een wandeling langs park Zorgvliet, het Catshuis en de naastgelegen Adriaan Goekooplaan, waar de rij huizen staat die te zien is op de plattegrondjes uit de archieven. Met mijn bevindingen heb ik hem kunnen overtuigen dat het Catshuis door de spionageschool nergens voor werd gebruikt.
Urban legend
Het Catshuis lag in het Sperrgebiet, en bijna niemand mocht dit gebied betreden, ook de eigenaar, Goekoop, niet. Het is dan ook opmerkelijk dat Goekoop in zijn publicatie uit 1953 kon beweren dat er na het dichtmetselen van het huis, ‘geen spijkerlaarzen van leerlingen van de spionageschool meer waren te horen.’
In mei 1943 begon Agentenschule West met het opleiden van leerlingen. Volgens het Goekoop-archief werd vanaf juli 1943 een muur langs de gevels van het Catshuis gemetseld, waardoor het huis volledig ontoegankelijk werd. De periode daartussen laat slechts een kleine mogelijkheid dat het Catshuis kortstondig gebruikt had kunnen zijn als leslocatie of woonverblijf voor de spionageschool. Toch wijst niets in de archieven daarop. Een instructeur verklaarde na de oorlog dat de eerste groep leerlingen vanaf begin mei 1943 provisorisch werd onderwezen in de tuinmanswoning in het park. In een ander ondervragingsrapport uit het Nationaal Archief staat dat de eerste leerlingen samenwoonden in een oude boswachterswoning in het park. Met de tuinmanswoning en de boswachterswoning werd dezelfde personeelswoning bedoeld, maar niet het Catshuis.
Dat in het Catshuis tijdens de oorlog een nazi-spionageschool zou hebben gezeten is een mooi verhaal, maar kloppen doet het niet. Toch is dit verhaal vaak doorverteld en in publicaties overgenomen, als een spelletje fluisterpost. Ik vermoed dat enige hang naar sensatie ook een rol speelt want het Catshuis is tenslotte de ambtswoning van de Nederlandse minister-president. Veel van wat er over de geheime spionageschool is geschreven, klopt niet met de informatie die in archieven te vinden is, of lijkt verzonnen. En er kan nog meer verzonnen worden… Zo was er ene Heer Olivier Bommel, een figuur uit een populaire krantenstrip tijdens de oorlog. Deze intelligente beer zou stiekem een opleiding tot radiotelegrafist hebben gevolgd op de spionageschool in park Zorgvliet. Ook zijn vriend Tom Poes zou zo nu en dan het terrein zijn opgeslopen om lessen in sabotage bij te wonen. Dit is uiteraard mijn eigen verzinsel, al staat er in geen enkel archiefstuk dat de twee stripfiguren níet op de school zaten. ‘Als je begrijpt wat ik bedoel…’, zou heer Bommel zeggen.
Mijn uitgebreide historisch onderzoek naar ‘Spionageschool Zorgvliet’ heeft veel boeiende en soms ongelooflijke feiten aan het licht gebracht. Maar overtuigend bronmateriaal dat bewijst dat het Catshuis daadwerkelijk onderdak bood aan een nazi-spionageschool, is er niet. Daarmee blijft dit verhaal een urban legend.
In mei 1943 begon Agentenschule West met het opleiden van leerlingen. Volgens het Goekoop-archief werd vanaf juli 1943 een muur langs de gevels van het Catshuis gemetseld, waardoor het huis volledig ontoegankelijk werd. De periode daartussen laat slechts een kleine mogelijkheid dat het Catshuis kortstondig gebruikt had kunnen zijn als leslocatie of woonverblijf voor de spionageschool. Toch wijst niets in de archieven daarop. Een instructeur verklaarde na de oorlog dat de eerste groep leerlingen vanaf begin mei 1943 provisorisch werd onderwezen in de tuinmanswoning in het park. In een ander ondervragingsrapport uit het Nationaal Archief staat dat de eerste leerlingen samenwoonden in een oude boswachterswoning in het park. Met de tuinmanswoning en de boswachterswoning werd dezelfde personeelswoning bedoeld, maar niet het Catshuis.
Dat in het Catshuis tijdens de oorlog een nazi-spionageschool zou hebben gezeten is een mooi verhaal, maar kloppen doet het niet. Toch is dit verhaal vaak doorverteld en in publicaties overgenomen, als een spelletje fluisterpost. Ik vermoed dat enige hang naar sensatie ook een rol speelt want het Catshuis is tenslotte de ambtswoning van de Nederlandse minister-president. Veel van wat er over de geheime spionageschool is geschreven, klopt niet met de informatie die in archieven te vinden is, of lijkt verzonnen. En er kan nog meer verzonnen worden… Zo was er ene Heer Olivier Bommel, een figuur uit een populaire krantenstrip tijdens de oorlog. Deze intelligente beer zou stiekem een opleiding tot radiotelegrafist hebben gevolgd op de spionageschool in park Zorgvliet. Ook zijn vriend Tom Poes zou zo nu en dan het terrein zijn opgeslopen om lessen in sabotage bij te wonen. Dit is uiteraard mijn eigen verzinsel, al staat er in geen enkel archiefstuk dat de twee stripfiguren níet op de school zaten. ‘Als je begrijpt wat ik bedoel…’, zou heer Bommel zeggen.
Mijn uitgebreide historisch onderzoek naar ‘Spionageschool Zorgvliet’ heeft veel boeiende en soms ongelooflijke feiten aan het licht gebracht. Maar overtuigend bronmateriaal dat bewijst dat het Catshuis daadwerkelijk onderdak bood aan een nazi-spionageschool, is er niet. Daarmee blijft dit verhaal een urban legend.
